Τα περισσότερα ογκίδια που ψηλαφά κανείς κάτω από το δέρμα είναι καλοήθη. Συνήθως πρόκειται για λιπώματα, δηλαδή μαλακές και ανώδυνες συλλογές λιπώδους ιστού, ή για κύστεις. Το σάρκωμα μαλακών μορίων, ο κακοήθης όγκος που ξεκινά από τον μυ, το λίπος, τα νεύρα, τα αγγεία ή τον συνδετικό ιστό, είναι σπάνιο. Επειδή όμως στην αρχή μοιάζει με κάτι αθώο, αξίζει να γνωρίζετε ποια χαρακτηριστικά ενός ογκιδίου χρειάζονται έλεγχο και με ποια σειρά πρέπει να γίνουν οι εξετάσεις.
Τι είναι συνήθως ένα ογκίδιο
Το λίπωμα είναι το συχνότερο εύρημα. Είναι μαλακό, μετακινείται εύκολα κάτω από τα δάχτυλα, δεν πονά και μένει ίδιο για χρόνια. Συχνές είναι επίσης οι κύστεις του δέρματος, τα γάγγλια κοντά στον καρπό και στα δάχτυλα, τα αιματώματα μετά από χτύπημα και οι διογκωμένοι λεμφαδένες στη διάρκεια μιας λοίμωξης.
Ο τραυματισμός δεν προκαλεί σάρκωμα. Συχνά απλώς γίνεται η αφορμή για να προσέξει κανείς ένα ογκίδιο που υπήρχε ήδη. Αυτό έχει πρακτική σημασία: ένα «αιμάτωμα» που δεν υποχωρεί μέσα σε λίγες εβδομάδες, ή που εμφανίστηκε χωρίς σαφές χτύπημα, χρειάζεται απεικονιστικό έλεγχο.
Τα σημάδια που χρειάζονται έλεγχο
Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες (ESMO-EURACAN-GENTURIS) συνιστούν να εκτιμάται από ομάδα με εμπειρία στα σαρκώματα κάθε ανεξήγητη μάζα που βρίσκεται βαθιά, καθώς και κάθε επιφανειακή βλάβη με διάμετρο πάνω από 5 εκατοστά. Στην πράξη, ζητήστε ιατρική εκτίμηση όταν ένα ογκίδιο:
- έχει μέγεθος πάνω από 5 εκατοστά, περίπου όσο ένα μπαλάκι του γκολφ,
- μεγαλώνει ή αλλάζει, ανεξάρτητα από το μέγεθός του,
- βρίσκεται βαθιά, μέσα ή κάτω από τον μυ, και δεν μετακινείται εύκολα,
- είναι σκληρό ή έχει αρχίσει να πονά,
- εμφανίστηκε ξανά στο ίδιο σημείο μετά από αφαίρεση.
Ένα μόνο από αυτά αρκεί για να γίνει απεικονιστικός έλεγχος. Δεν σημαίνει ότι έχετε σάρκωμα. Αρκετά ογκίδια με αυτά τα χαρακτηριστικά αποδεικνύονται τελικά καλοήθη, αλλά η διάκριση δεν μπορεί να γίνει με την ψηλάφηση. Ο πόνος δεν είναι αξιόπιστος οδηγός, γιατί πολλά σαρκώματα εμφανίζονται ως ανώδυνη διόγκωση.
Τα σαρκώματα της κοιλιάς και του οπισθοπεριτοναίου δεν ψηλαφώνται εύκολα. Μπορεί να δώσουν συμπτώματα μόνο όταν μεγαλώσουν αρκετά, όπως αίσθημα βάρους, πόνο ή γρήγορο κορεσμό στο φαγητό.
Ποιες εξετάσεις γίνονται πρώτα
Η πρώτη εξέταση είναι συνήθως το υπερηχογράφημα. Γίνεται γρήγορα, χωρίς ακτινοβολία, και δείχνει αν το ογκίδιο είναι κύστη, τυπικό λίπωμα ή συμπαγής μάζα που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.
Αν το υπερηχογράφημα δεν είναι καθησυχαστικό, ή αν η μάζα είναι μεγάλη και βαθιά, ακολουθεί μαγνητική τομογραφία (MRI) της περιοχής. Είναι η βασική εξέταση για τα άκρα, τον κορμό και την πύελο, γιατί δείχνει με ακρίβεια την έκταση του όγκου και τη σχέση του με τους μυς, τα αγγεία και τα νεύρα. Για μάζες μέσα στην κοιλιά προτιμάται συνήθως η αξονική τομογραφία (CT).
Η απεικόνιση πρέπει να ολοκληρώνεται πριν από οποιαδήποτε παρέμβαση στο ογκίδιο. Μετά από βιοψία ή επέμβαση, το οίδημα και το αιμάτωμα δυσκολεύουν την ανάγνωση της εικόνας. Αν τελικά τεθεί διάγνωση σαρκώματος, ο έλεγχος συμπληρώνεται με αξονική θώρακος, επειδή οι πνεύμονες είναι το συχνότερο σημείο μετάστασης.
Γιατί η βιοψία προηγείται του χειρουργείου
Καμία απεικόνιση δεν δίνει οριστική διάγνωση. Αυτή τη δίνει μόνο η εξέταση του ιστού στο μικροσκόπιο. Η καθιερωμένη μέθοδος είναι η βιοψία με κόπτουσα βελόνα (core needle biopsy). Με τοπική αναισθησία, και συνήθως με καθοδήγηση από υπερηχογράφο ή αξονικό τομογράφο, λαμβάνονται λεπτοί κύλινδροι ιστού από τον όγκο.
Η βιοψία γίνεται πριν από την επέμβαση για συγκεκριμένους λόγους. Υπάρχουν δεκάδες τύποι σαρκώματος και δεν αντιμετωπίζονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Ο ιστολογικός τύπος και ο βαθμός κακοήθειας καθορίζουν πόσο ευρεία πρέπει να είναι η εκτομή και αν χρειάζεται ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία πριν από το χειρουργείο. Μερικές φορές η βιοψία δείχνει κάτι εντελώς διαφορετικό, για παράδειγμα λέμφωμα, που δεν αντιμετωπίζεται χειρουργικά.
Έχει σημασία και το ποιος κάνει τη βιοψία. Το σημείο εισόδου της βελόνας επιλέγεται σε συνεννόηση με τον χειρουργό που θα αναλάβει την επέμβαση, ώστε η διαδρομή της να αφαιρεθεί μαζί με τον όγκο. Το υλικό είναι καλό να εξετάζεται από παθολογοανατόμο με εμπειρία στα σαρκώματα, γιατί η διάγνωσή τους είναι δύσκολη και συχνά απαιτεί μοριακό έλεγχο.
Τι σημαίνει «μη προγραμματισμένη εκτομή»
Ο όρος περιγράφει την αφαίρεση ενός ογκιδίου που θεωρήθηκε καλόηθες, χωρίς να έχει προηγηθεί κατάλληλη απεικόνιση και βιοψία, και που στην ιστολογική εξέταση αποδείχθηκε σάρκωμα. Συμβαίνει ακριβώς επειδή τα σαρκώματα είναι σπάνια και στην αρχή μοιάζουν με λιπώματα ή κύστεις.
Το πρόβλημα είναι ότι μια τέτοια επέμβαση δεν έχει σχεδιαστεί με ογκολογικά όρια. Ο όγκος συχνά αποκολλάται από τους γύρω ιστούς αντί να αφαιρεθεί μαζί με ένα περιθώριο υγιούς ιστού, και στο χειρουργικό πεδίο μπορεί να μείνουν μικροσκοπικά υπολείμματα. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο τοπικής υποτροπής. Γι’ αυτό, μετά από μη προγραμματισμένη εκτομή συνήθως προτείνεται δεύτερη, ευρύτερη επέμβαση στην ίδια περιοχή και ενδεχομένως ακτινοθεραπεία. Η δεύτερη επέμβαση μπορεί να είναι πιο εκτεταμένη από εκείνη που θα χρειαζόταν εξαρχής.
Αν σας έχει συμβεί, τα επόμενα βήματα είναι συγκεκριμένα. Συγκεντρώστε την ιστολογική έκθεση και τα πλακίδια της βιοψίας, το πρακτικό του χειρουργείου και όσες απεικονίσεις είχαν γίνει πριν, και απευθυνθείτε σε ομάδα με εμπειρία στα σαρκώματα. Συνήθως ζητείται επανεξέταση των πλακιδίων και νέα μαγνητική τομογραφία πριν αποφασιστεί η συνέχεια.
Σε ποιον γιατρό να απευθυνθείτε
Για ένα ογκίδιο που μόλις προσέξατε, ξεκινήστε από τον γιατρό που σας παρακολουθεί: παθολόγο, γενικό γιατρό, χειρουργό ή ορθοπαιδικό. Εκείνος θα το εξετάσει και θα ζητήσει το υπερηχογράφημα.
Αν ο απεικονιστικός έλεγχος εγείρει υποψία, η βιοψία και ο σχεδιασμός της θεραπείας είναι προτιμότερο να γίνουν από ομάδα που ασχολείται συστηματικά με σαρκώματα. Σε αυτή συμμετέχουν χειρουργός ή ορθοπαιδικός με ογκολογική εμπειρία, ακτινολόγος, παθολογοανατόμος, παθολόγος ογκολόγος και ακτινοθεραπευτής ογκολόγος, και οι αποφάσεις λαμβάνονται σε ογκολογικό συμβούλιο. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες επιμένουν σε αυτό το σημείο, επειδή η σπανιότητα της νόσου σημαίνει ότι λίγοι γιατροί βλέπουν αρκετά περιστατικά.
Όσο περιμένετε τον έλεγχο
Μετρήστε το ογκίδιο με μια μεζούρα και σημειώστε την ημερομηνία. Βοηθά επίσης μια φωτογραφία με ένα νόμισμα δίπλα για σύγκριση. Αν ο γιατρός σας κρίνει ότι αρκεί η παρακολούθηση, επαναλάβετε τη μέτρηση κάθε λίγες εβδομάδες και επιστρέψτε νωρίτερα αν το ογκίδιο μεγαλώσει, σκληρύνει ή αρχίσει να πονά.
Το σημαντικότερο είναι να μην αφαιρεθεί μια μεγάλη ή βαθιά μάζα χωρίς να έχει προηγηθεί απεικόνιση. Η σωστή σειρά είναι πρώτα η απεικόνιση, μετά η βιοψία και στο τέλος το χειρουργείο.
