Η ορμονοθεραπεία είναι συνήθως ένα χάπι την ημέρα, μερικές φορές μαζί με μια ένεση κάθε μήνα ή τρίμηνο, για τουλάχιστον πέντε χρόνια. Συνιστάται σε όσους έχουν ορμονοευαίσθητο καρκίνο μαστού, δηλαδή όγκο με υποδοχείς οιστρογόνων ή προγεστερόνης, και μειώνει τον κίνδυνο να επανέλθει η νόσος. Επειδή διαρκεί πολύ, βοηθά να γνωρίζετε από την αρχή τι να περιμένετε και τι μπορεί να γίνει όταν κάτι σας δυσκολεύει.
Ποιοι τη χρειάζονται και πώς δρα
Στους ορμονοευαίσθητους όγκους τα οιστρογόνα λειτουργούν ως σήμα ανάπτυξης για τα καρκινικά κύτταρα. Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ (NCI), σε αυτή την κατηγορία ανήκουν περίπου οκτώ στις δέκα διαγνώσεις καρκίνου μαστού. Η ορμονοθεραπεία (ενδοκρινική θεραπεία) είτε εμποδίζει τα οιστρογόνα να δράσουν πάνω στο κύτταρο είτε μειώνει την παραγωγή τους. Δεν έχει σχέση με τη θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης της εμμηνόπαυσης, που κάνει το αντίθετο.
Στον πρώιμο καρκίνο δίνεται μετά το χειρουργείο και, όταν χρειάζεται χημειοθεραπεία, αφού αυτή ολοκληρωθεί. Στόχος είναι να μην αναπτυχθούν καρκινικά κύτταρα που ενδεχομένως έχουν παραμείνει στον οργανισμό. Σε όγκους χωρίς ορμονικούς υποδοχείς δεν προσφέρει όφελος και δεν χορηγείται.
Ταμοξιφαίνη, αναστολείς αρωματάσης και καταστολή των ωοθηκών
Η ταμοξιφαίνη (tamoxifen) καταλαμβάνει τον υποδοχέα οιστρογόνων στο καρκινικό κύτταρο και δεν αφήνει την ορμόνη να δράσει. Χορηγείται πριν και μετά την εμμηνόπαυση, καθώς και σε άνδρες με καρκίνο μαστού.
Οι αναστολείς αρωματάσης, δηλαδή η αναστροζόλη (anastrozole), η λετροζόλη (letrozole) και η εξεμεστάνη (exemestane), αναστέλλουν το ένζυμο που παράγει οιστρογόνα στον λιπώδη ιστό και σε άλλους ιστούς. Είναι αποτελεσματικοί μόνο όταν οι ωοθήκες δεν λειτουργούν. Γι’ αυτό δίνονται μετά την εμμηνόπαυση, ενώ σε νεότερες γυναίκες μόνο σε συνδυασμό με καταστολή των ωοθηκών.
Η καταστολή της ωοθηκικής λειτουργίας γίνεται με ενέσιμα φάρμακα, όπως η γκοσερελίνη (goserelin) ή η λευπρορελίνη (leuprorelin), που διακόπτουν προσωρινά την παραγωγή οιστρογόνων από τις ωοθήκες. Προτείνεται σε γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση όταν ο κίνδυνος υποτροπής είναι αυξημένος, μαζί με ταμοξιφαίνη ή αναστολέα αρωματάσης.
Σε όγκους υψηλότερου κινδύνου μπορεί να προστεθεί, για δύο ή τρία χρόνια, ένα στοχευμένο φάρμακο από την κατηγορία των αναστολέων CDK4/6: η αμπεμασικλίμπη (abemaciclib) ή η ριμποσικλίμπη (ribociclib).
Διάρκεια: γιατί πέντε έως δέκα χρόνια
Η καθιερωμένη διάρκεια είναι πέντε χρόνια. Όταν ο κίνδυνος υποτροπής είναι υψηλότερος, για παράδειγμα επειδή είχαν προσβληθεί λεμφαδένες, ο ογκολόγος μπορεί να προτείνει παράταση έως και τα δέκα χρόνια. Συχνά τα φάρμακα δίνονται διαδοχικά, όπως ταμοξιφαίνη για δύο ή τρία χρόνια και στη συνέχεια αναστολέας αρωματάσης.
Η θεραπεία κρατά τόσο, επειδή ο ορμονοευαίσθητος καρκίνος μπορεί να υποτροπιάσει και πολλά χρόνια μετά τη διάγνωση. Το όφελος προϋποθέτει ότι το φάρμακο λαμβάνεται σταθερά. Αρκετοί ασθενείς το διακόπτουν πρόωρα, κυρίως εξαιτίας των παρενεργειών, και έτσι χάνουν μέρος της προστασίας. Οι περισσότερες παρενέργειες όμως αντιμετωπίζονται, και η αλλαγή φαρμάκου είναι συχνά δυνατή.
Συχνές παρενέργειες και τι βοηθά
Εξάψεις και νυχτερινές εφιδρώσεις. Είναι η συχνότερη ενόχληση με όλα τα φάρμακα. Βοηθούν τα ρούχα σε στρώσεις, το δροσερό υπνοδωμάτιο, ο περιορισμός του αλκοόλ και της καφεΐνης, η τακτική άσκηση. Αν επιμένουν, υπάρχουν μη ορμονικά φάρμακα που τις μειώνουν, όπως η βενλαφαξίνη (venlafaxine).
Πόνοι και δυσκαμψία στις αρθρώσεις. Εμφανίζονται κυρίως με τους αναστολείς αρωματάσης, συχνά το πρωί, στα χέρια, στα γόνατα και στα ισχία. Η τακτική σωματική άσκηση βοηθά ουσιαστικά. Άλλες επιλογές είναι τα απλά αντιφλεγμονώδη, ο βελονισμός και η δουλοξετίνη (duloxetine). Αν ο πόνος δεν υποχωρεί, η αλλαγή σε άλλον αναστολέα ή σε ταμοξιφαίνη συχνά λύνει το πρόβλημα.
Κολπική ξηρότητα και μειωμένη σεξουαλική επιθυμία. Πρώτη επιλογή είναι τα μη ορμονικά ενυδατικά κόλπου για τακτική χρήση και τα λιπαντικά κατά την επαφή. Τοπικά σκευάσματα με χαμηλή δόση οιστρογόνων χρησιμοποιούνται μόνο κατόπιν συνεννόησης με τον ογκολόγο σας. Αναφέρετε το θέμα ακόμη και αν δεν σας ρωτήσουν.
Διάθεση και ύπνος. Μεταβολές της διάθεσης, κόπωση και δυσκολία στον ύπνο αναφέρονται συχνά και επιδεινώνονται από τις νυχτερινές εξάψεις. Η άσκηση και ένα σταθερό πρόγραμμα ύπνου βοηθούν. Επίμονη θλίψη ή άγχος χρειάζονται ειδική υποστήριξη.
Η ταμοξιφαίνη αυξάνει ελαφρά τον κίνδυνο θρόμβωσης και, κυρίως μετά την εμμηνόπαυση, καρκίνου του ενδομητρίου. Οι επιπλοκές αυτές είναι σπάνιες. Επικοινωνήστε όμως άμεσα με τον γιατρό σας αν παρατηρήσετε πρήξιμο ή πόνο στη γάμπα, ξαφνική δύσπνοια, πόνο στο στήθος ή κολπική αιμορραγία εκτός περιόδου ή μετά την εμμηνόπαυση.
Υγεία των οστών
Οι αναστολείς αρωματάσης και η καταστολή των ωοθηκών χαμηλώνουν τα οιστρογόνα και επιταχύνουν την απώλεια οστικής μάζας. Η ταμοξιφαίνη, αντίθετα, μετά την εμμηνόπαυση μάλλον προστατεύει το οστό.
Αν παίρνετε αναστολέα αρωματάσης, γίνεται μέτρηση οστικής πυκνότητας (DEXA) στην έναρξη της θεραπείας και επαναλαμβάνεται σε τακτά διαστήματα που ορίζει ο γιατρός σας. Η βάση είναι η επαρκής πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D, η άσκηση με φόρτιση, όπως το περπάτημα, και η διακοπή του καπνίσματος. Όταν η οστική πυκνότητα είναι χαμηλή ή μειώνεται, προστίθεται φάρμακο που προστατεύει το οστό: διφωσφονικό, όπως το ζολεδρονικό οξύ (zoledronic acid), ή δενοσουμάμπη (denosumab). Πριν από την έναρξή του συνιστάται οδοντιατρικός έλεγχος.
Αλληλεπιδράσεις και άλλα πρακτικά ζητήματα
Ορισμένα αντικαταθλιπτικά, κυρίως η παροξετίνη (paroxetine) και η φλουοξετίνη (fluoxetine), μειώνουν τη μετατροπή της ταμοξιφαίνης στη δραστική της μορφή και καλό είναι να αποφεύγονται. Υπάρχουν εναλλακτικές χωρίς αυτό το πρόβλημα. Προσοχή χρειάζεται και με το βαλσαμόχορτο. Αναφέρετε στον ογκολόγο σας όλα τα φάρμακα, τα βότανα και τα συμπληρώματα που παίρνετε, και ενημερώνετε κάθε άλλον γιατρό ή φαρμακοποιό ότι κάνετε ορμονοθεραπεία. Προϊόντα με οιστρογόνα ή φυτοοιστρογόνα σε μορφή συμπληρώματος δεν ενδείκνυνται χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του.
Η ταμοξιφαίνη μπορεί να βλάψει το έμβρυο. Χρειάζεται αξιόπιστη μη ορμονική αντισύλληψη σε όλη τη διάρκεια της θεραπείας, ακόμη και αν η περίοδος έχει σταματήσει. Αν επιθυμείτε εγκυμοσύνη, συζητήστε το νωρίς: σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να σχεδιαστεί προσωρινή διακοπή.
Παίρνετε το χάπι την ίδια ώρα κάθε μέρα και συνδέστε το με μια σταθερή συνήθεια. Αν ξεχάσετε μια δόση, συνεχίστε κανονικά την επόμενη ημέρα χωρίς να τη διπλασιάσετε.
Πότε να μιλήσετε με τον ογκολόγο σας αντί να διακόψετε
Αν οι παρενέργειες επηρεάζουν την καθημερινότητά σας, μη σταματήσετε το φάρμακο και μη μειώσετε τη δόση μόνοι σας. Πείτε το στην επόμενη επίσκεψη ή ζητήστε νωρίτερο ραντεβού. Οι δυνατότητες είναι αρκετές: θεραπεία της συγκεκριμένης ενόχλησης, αλλαγή της ώρας λήψης, αλλαγή σε άλλο φάρμακο της ίδιας ή διαφορετικής κατηγορίας, σύντομη προγραμματισμένη παύση με επανεκτίμηση.
Βοηθά να σημειώνετε για δύο ή τρεις εβδομάδες ποια συμπτώματα έχετε, πότε εμφανίζονται και πόσο σας περιορίζουν. Με αυτά τα στοιχεία η συζήτηση γίνεται πιο συγκεκριμένη. Ακόμη και αν τελικά αποφασιστεί αλλαγή ή διακοπή, θα έχει γίνει με εκτίμηση του κινδύνου υποτροπής στη δική σας περίπτωση.
